Infrastruktura kritike, pjesë e sigurisë kombëtare

Kujtim Dobruna & Bardhyl Salihu

Kur në vitin 2001 Telekomi Gjerman po blinte operatorin amerikan VoiceStream, politikanë të djathtë e të majtë të Amerikës, ekspertë të lëmit të telekomunikimit e të sigurisë dolën haptas kundër këtij transaksioni. Ata shihnin rrezik serioz për sigurinë kombëtare nëse një ndërmarrje aq e rëndësishme vendore e telekomunikimit do të kalonte në duart e një shteti tjetërani pse Gjermania është një shtet mik.

Sot, kur ndërmarrjet kineze po shtrijnë teknologjinë dhe investimet në Perëndim, qeveritë në këto vende, për arsye të njëjta, po planifikojnë masa për të ndaluar investimet e tilla.

Këto ngjarje i kujtojmë sot kur Telekomi i Serbisë po përflitet si kandidati kryesor për të blerë IPKO-n në Kosovë. I njëjti, ka kohë që provon të fusë hundët në infrastrukturën kritike shqiptare. Vite më parë ai kishte provuar të blejëpa suksesTelekomin Shqiptar.

Qeveria e Kosovës duhet të jetë syçelë e të mos lejojë këtë transaksion, i cili do të dëmtonte seriozisht privatësinë e qytetarëve të vendit dhe sigurinë kombëtare. Duhet ditur se Telekom Serbia është pronë e shtetit serb, i cili përmes këtij transaksioni do të fitonte qasje në komunikimet private (në telefon e internet) të më se 1.8 milionë qytetarëve të Kosovës, qofshin ata persona fizikë apo institucione private, shtetërore e të sigurisë. Çfarëdo kritike ndërkombëtare e kësaj ndalese mund të adresohet me shembujt e sipërm.

Përveç fushës së telekomunikacionit, Kuvendi duhet të krijojë kornizë të përshtatshme ligjore për të ndaluar çfarëdo blerje a investimi nga ndërmarrje me kapital a prapavi shtetërore, në çfarëdo fushe tjetër të ekonomisë, nëse cenohet siguria kombëtare.

Që qytetarët e Kosovës të marrin shërbimin më të mirë me çmimet më të volitshme, i gjithë tregu i telekomunikacionit duhet ti hapet konkurrencës së lirë. Rregullat aktuale burokratike dhe procedurat e licencimit e kanë penguar dhe dëmtuar hyrjen në treg të konkurrentëve të rinj nëpërmes investimeve të huaja dhe vendore dhe e kanë krijuar një kuazi-monopol i cili dominohet nga vetëm dy ndërmarrje (Vala & IPKO), të dyja me probleme financiare. Ky shtrembërim i tregut e ka përcaktuar varësinë e qytetarëve në këto dy ndërmarrje duke i thelluar problemet nëse qeveria vendosë të ndalojë investimin e Telekomit Serb e IPKO shuhet si kompani.

Për më tepër, procedurat e licencimit deri tani kanë shërbyer vetëm si mundësi të përshtatshme për afera korruptive sepse i kanë lënë vendimet e konsumatorëve në duart e burokratëve shtetëror. Përcaktimi i brezave të komunikimit mund të bëhet në formë kadastrale duke i caktuar ato si tituj pronësorë. Në rastin e telekomunikacionit, licencimi nuk është në interesin publik sepse konsumatorët janë të aftë të vlerësojnë vetvetiu se cilat shërbime i preferojnë për nga cilësia dhe çmimi—kur ka konkurrencë të lirë në mes ofertuesve.

Këto dy veprime janë të domosdoshme prandaj që të mbrohen siguria kombëtare dhe shërbimet e telekomunikacionit.

Pakot fiskale nuk po i rimëkëmbin ekonomitë

Bardhyl Salihu

Veprimet e ngutshme të shteteve anembanë botës për të rimëkëmbur ekonomitë e tyre në krizen e pandemisë po rezultojnë të jenë, ashtu siç pritej teorikisht, të dobëta. Përkundër shumave të mëdha të injektuara në forma të ndryshme, qoftë me uljen e normave të interesit dhe lehtësimin e kredimarrjes, qoftë me dhënien falas të parave kesh, nuk po arrihet rritja e aktivitetit ekonomik. Të gjithë treguesit ekonomikë, perfshirë Bruto Prodhimin Vendor, prodhimin industrial, numrin e të punësuarve, indekset e bursave NASDAQ dhe S&P 500, porositë tek furnitorët, etj., po deshmojnë për një ndikim tejet të zbehtë dhe sipërfaqësor të këtyre masave.

Përse kështu? Sepse shteti nuk ka para të tij. Të gjitha fondet në dispozicion të shtetit janë të marra nga taksapaguesit në radhë të parë (përfshi këtu shtypjen e parave që përbën “taksë të inflacionit” si dhe marrjen e borxhit që përbën “taksë ndaj gjeneratave të ardhshme”). Kjo do të thotë që shteti nuk mund të bëj më shumë se sa t’ua kthej taksapaguesve paratë e tyre—minus shpenzimet administrative dhe paratë e “zhdukura” nga korrupsioni.

Imagjinojeni një vend me dhjetë persona të cilët e themelojnë një shtet dhe ai shtet ua merr secilit nga dhjetë përqind të të ardhurave, do të thotë, i varfëron në atë lartësi. Imagjinojeni sikur në të ardhmen ua kthen një shumë më të vogël se sa ua ka marrë, kinse për ndihmë. Çfarë sensi ka kjo? Shteti vetëm se po mundohet të lehtësojë (jo të zgjidhë) një problem që e ka shkaktuar vet kur i ka mbledhur ato para nga taksapaguesit në radhë të parë. Po t’i mbeteshin këtyre dhjetë personave paratë në xhepat e tyre, do ta kalonin pandeminë me më shumë para se sa tani që po i ri-marrin ato nga shteti në formë të shkurtuar!

Përpjekjet artificiale për rimëkëmbje ekonomike nëpërmes stimujve fiskalë e keqkuptojnë dhe e anashkalojnë problemin themelor të krizës. Ekonomitë nuk janë në rënie sepse shteti nuk po shpenzon para publike në to; ato janë në rënie sepse shteti me masa të izolimit e ka fikur aktivitetin ekonomik dhe në këtë mënyrë ka shkaktuar tronditje gjigante të ofertës. Marrë parasysh që edhe pa masat e izolimit oferta dhe kërkesa janë dobësuar dukshëm për shkak të pandemisë, ky veprim i shtetit e ka gjunjëzuar ekonominë. Siç ngjanë rëndom në politikë, këto masa janë të nxitura më shumë nga ngutia për të bërë diçka popullore—çfarëdo që të jetë ajo—se sa nga rezoni ekonomik.

Rimëkëmbja ekonomike duhet kërkuar nëpërmes kthimit në normalitet. Kjo nënkupton hapjen e ekonomive dhe vazhdimin e përpjekjeve për zbulimin e një vaksine efektive dhe përmirësimin e trajtimeve antivirale. Së bashku me kalimin e kohës dhe përafrimin me imunitetin e tufës, kjo është e vetmja rrugë që shpie drejtë përmirësimit. Pakot fiskale ia kthyen taksapaguesve një pjesë të parave të tyre në kohën kur kishin më së shumti nevojë, por ato nuk i zgjidhin problemet strukturore të ekonomisë. Shtetet bëjnë mirë nëse nuk e teprojnë me to deri në masën që i shpenzojnë edhe paratë që nuk i kanë mbledhur ende dhe kesisoji ia hedhin mbi supe ekonomisë edhe një barrë të rëndë për ta tërhequr në kohë krize.

Koronakriza ekonomike në 7 pika

  1. Cilat janë zhvillimet ekonomike aktualisht?

Është tashmë e qartë që e gjithë ekonomia botërore po shkon drejtë një krize, e ardhur jo spontanisht, por e vetshkaktuar nga masat shtrënguese të qeverive. Qeveritë i kanë fikur ekonomitë e tyre për luftimin e përhapjes së koronavirusit. Është thuajse e pamundur të vihen në peshore të gjithë faktorët dhe të vlerësohet nëse dëmi i përgjithshëm shëndetësor është më i madh nga virusi apo nga fikja e ekonomive. Sipas të gjitha parashikimeve, virusi dhe kriza ekonomike do të zgjasin së paku disa muaj.

2. Si do të manifestohet kriza?

Kjo krizë do të manifestohet me ulje drastike të aktivitetit ekonomik, mbyllje të bizneseve, shuarje të veprimtarive, humbje të vendeve të punës dhe tkurrje të kursimeve. Edhe ato pak biznese që mund të mbesin hapur do të detyrohen të punojnë me orar, shërbime dhe staf të kufizuar. Pasojat e krizës, të cilat veçse kanë filluar të shfaqen, nuk do të ndjehen vetëm në cilësinë e ndërmarrësit apo punëtorit, por edhe në atë të konsumatorit sepse do të ketë mungesë të mallrave dhe tkurrje të kursimeve.

3. Çfarë mund të bëhet për parandalimin e saj?

Asgjë nuk mund ta ndalë krizën ekonomike. Nuk ka zgjidhje magjike. Qeveritë që kanë vendosur t’i fikin ekonomitë e tyre nuk mund të bëjnë më shumë se sa të shpenzojnë të gjithë buxhetin e tyre. Dhe atë vetëm pjesën e buxhetit në dispozicion, pa i llogaritur të hyrat e projektuara të cilat do të jenë shumë më të ulëta tani që bizneset nuk po punojnë dhe nuk po paguajnë tatime. Çdo masë që qeveritë po e ndërmarrin është lehtësuese por e përkohshme dhe rrjedhimisht nuk ofron zgjidhje afatgjate për një problem që mund të zgjidhet vetëm me funksionimin normal të ekonomisë.

4. Çfarë mund të bëjnë individët?

Individët duhet t’i zvogëlojnë në minimum shpenzimet e tyre dhe të përqendrohen vetëm në blerjen e mallrave esenciale me afat të gjatë të skadencës. Ata duhet të kërkojnë burime alternative të ardhurave në sektorë më pak të prekur dhe nga të cilët mund të punohet edhe nga shtëpia (shembull teknologjia informative). Individët duhet të aplikojnë herët dhe shpejt për të gjitha ndihmat që qeveria e tyre ua ofron. Kjo vlen në veçanti për tatimpaguesit e mëdhenj, të cilët në fakt do t’i marrin paratë e tyre.

5. Si të parandalohet rritja e çmimeve?

Rritja e çmimeve është diskutuar gjerësisht javëve të fundit. Është krijuar përshtypja që shitësit po përfitojnë nga fatkeqësia, por e vërteta është kundërintuitivisht më ndryshe. Pa u zgjeruar shumë, çmimet gjithmonë përcaktohen nga oferta dhe kërkesa. Kur ndryshojnë këto ndryshojnë edhe çmimet. Rritja e madhe e çmimeve ka ndodhur për shkak të rritjes së madhe të kërkesës, jo për shkak të tentimit të shitësve për ta mashtruar dikë. Nëse ndalohet rritja e çmimeve, shitësit kanë më pak llogari ta sjellin një produkt në treg kurse konsumatorët janë më të interesuar ta blejnë. Rrjedhimisht, për çdo çmim nën çmimin e tregut ka mungesë të mallrave. Duke tentuar t’i mbrojë konsumatorët nga rritja e çmimeve, qeveria thjeshtë i privon ata nga mallrat. Konsumatorët shërbehen më shumë kur mund të blejnë me çmim të lartë se sa kur s’ka fare mallra për të blerë. Një veprim i tillë mund të jetë jopopullor, por kjo çështje nuk është subjekt i shkencës së ekonomisë.

6. Si dallon kjo krizë nga Recesioni i Madh?

Edhe pse pasojat e të dyja krizave do të manifestohen ngjashëm, kjo krizë është thelbësisht ndryshe nga ajo e vitit 2007. Kjo krizë është e shkaktuar nga ajo që në zhargonin ekonomik njihet si “tronditje e ofertës” (supply shock). Do të thotë, nga një ndodhi e jashtme e cila papritur dhe përnjëherë e tronditë aktivitetin ekonomik. Ngjashëm ishte kriza e vitit 1973 e shkaktuar nga rritja e papritur dhe përnjëhershme e çmimit të naftës, një input i rëndësishëm i ekonomive moderne. Recesioni i Madh, në anën tjetër, nuk u shkaktua nga tronditja e ofertës, por nga “keqinvestimi” disavjeçar i nxitur nga ulja e madhe dhe artificiale e normës së interesit nga banka qendrore amerikane (Federal Reserve) për zgjerimin e kredisë, nga e cila përfituan edhe një numër i madh i huamarrësve të këqij, e cila u kanalizua drejtë sektorit të patundshmërive nëpërmjet agjencive federale (Freddie Mac & Fannie Mae), të cilat hipotekave shtëpiake u dhanë vlerësime kreditore të larta përkundër faktit që nuk ishin të tilla. Pra, në këtë të fundit kishim një shtrembërim të strukturës së prodhimit nëpërmjet investimit të gabuar në projekte afatgjate që më vonë dolën të jenë joprofitabile, të cilat ndërmarrësit i bënë sepse u mashtruan nga normat e ulëta të interesit, një sinjal i rëndësishëm afarist që flet për disponueshmërinë e kursimeve por që ishte manipuluar nga banka qendrore. Në rastin e krizës aktuale nuk kemi domosdo një keqinvestim, por thjeshtë një ndërprerje të aktivitetit ekonomik për arsye joekonomike kështu që kthimi në gjendjen e mëparshme nuk do të nënkuptojë likuidimin e investimeve të këqija dhe riorganizimin e ekonomisë që ishte i nevojshëm me Recesionin e Madh. Për Kosovën, megjithatë, kriza aktuale do të jetë më e dëmshme sepse në Recesionin e Madh ajo nuk ishte e ndërlidhur ngushtë me ekonomitë botërore ndërsa tani ajo po preket drejtpërdrejtë.

7. Çfarë mund të parashohim tutje?

Gjasat janë të mëdha që pas disa muajve popullsia ta humbë durimin dhe t’i përfillë gjithnjë e më pak masat shtrënguese. Njerëzit mund të kërkojnë t’i kthehen punës, që mund të shkaktojë një valë të re të infektimeve. Qeveritë janë të paralizuara para akteve masive të mosbindjes. Kriza do të thellohet, prandaj rreziku i shkatërrimit të rendit ligjor dhe fillimit të trazirave sociale është i madh, sidomos në shtetet e prekura shumë dhe në ato me institucione të brishta dhe kapacitete të kufizuara. ShBA-ja do të jetë vendi më i prekur, për nga numri i infektimeve dhe i vdekjeve, dhe pasojat ekonomike dhe politike atje do t’i tundin valët në gjithë botën. Rritja e autoritarizmit, si në rastin e Hungarisë, do të bëhet gjithnjë më e pranueshme në emër të “sigurisë së përgjithshme” dhe një sërë masash që i kufizojnë liritë individuale do të mbesin edhe pas krizës. Në këtë kohë, vigjilenca qytetare për të drejtat e tyre është po aq e rëndësishme sa brenga rreth shëndetit.

Achieving free trade through… protectionism?

1ak_gphm1kiosucnx-kxz3q

Bardhyl Salihu

Can a government be pressured into adopting a free trade policy with respect to another government through protectionism?

Say, for example, that the government in country A has adopted a free trade policy towards the government in country B; but country B—while allowing its subjects to benefit from lack of barriers to trading (exporting) in country A—has imposed tariffs on imports from country A. We can term this the one-sided arrangement (“unilateral free trade” is another expression).

Now free trade theory (the merits of which will be accepted here for the sake of the argument) tells us that, even under these circumstances, individuals in country A benefit from this one-sided arrangement. For even though they are prevented from trading freely to country B (exporting), they benefit as customers from the welcome competition generated by the goods coming in from country B. Consumers in country B are also hurt, like the exporters in country A, albeit from higher prices and/or lower quality and choice of goods. From a welfare point of view, then, it would be ideal for individuals in both countries if their governments adopted a free trade policy—what we may call the ideal arrangement.

The question is: if all other strategies have hitherto failed to bring about this ideal arrangement, can reciprocal protectionism do it?

My answer is: theoretically, yes.

Here’s how:

Country A can put pressure on country B through reciprocal protectionism by hurting its exporters. As a result of the tariffs, exporters in country B will see their revenues (and profits) decline. Marginal exporters will have to leave the market altogether. Furthermore, the government in country B—whose tax revenues depend at least partially on the revenues of its exporters—will also face financial difficulties as well as popular pressure from its business community.

But the caveat of all this is to figure out whether, by imposing the negative effects of reciprocal protectionism on its citizens, country A will see a net benefit or a net loss. And the critical component in figuring this out is time. Namely, the time it would take the government in country B to crumble under the pressure of reciprocal protectionism from country A and adopt the ideal arrangement as well as the very longevity of this arrangement. The longer it takes for country B to cede, the greater the overall cost of this strategy for country A. Inversely, the greater the longevity of the ideal arrangement, the more beneficial the strategy.

Let’s run some numbers for illustrative purposes.

Though we can’t measure utility (because it is subjective and ordinal), we can temporarily, for the sake of the argument, assume to do so conceptually. Say that exporters in country A lose about €1m/day from their inability to sell to country B and that consumers in country B lose about €5m/day from the negative effects of tariffs. This results in an overall net cost of €6m/day for the one-sided arrangement OA. Another way to state this is to say that, under the ideal arrangement of free trade, both countries wouldn’t have to forego €6m/day in utility. Furthermore, if country A also estimates that with reciprocal protectionism RP its own citizens will lose about €3m/day and that the exporters in country B will lose about €10m/day, the overall loss in utility of RP will be €19m/day for both countries.

One-sided arrangement

Country A              Country B

Exporters lose €1m/day in utility                   Consumers lose €5m/day in utility

TOTAL €6m/day in lost utility for both countries

Reciprocal protectionism

Country A              Country B

Exporters lose €1m/day in utility                   Consumers lose €5m/day in utility

Consumers lose €3m/day in utility                 Exporters lose €10m/day in utility

TOTAL €19m/day in lost utility for both countries

From this we can derive the following equation:

(RP l) – ((RP – OA) t)

where t stands for the days needed for the government in country B to revert to a free trade policy and establish the ideal arrangement and l stands for the longevity of this arrangement. The lost utility from the OA is subtracted from RP because country A wants to know the relative benefit of continuing with the current arrangement over imposing the costs of RP on itself.

If, say, country A estimates that it would take country B 78 days to crumble under pressure and that the new arrangement would stay in place for two years (730 days), then this amounts to:

($19m × 730) – (($19m – $6m) × 78) = ($13,870m – $1,014m) = $12,856m in “gained utility” from adopting the strategy

However, were it the case that country B would stoically incur the losses of RP for a full year before giving up, and that the fragile new agreement would break down within a month, then this would amount to:

($19m × 30) – (($19m – $6m) × 365) = ($570m – $4,745) = –$4,175m in “lost utility” from adopting the strategy

Naturally, with different estimations of losses in utility we get different results. Fundamentally, the success of the strategy depends on the component of time. The longer the l and the shorter the tceteris paribus—the higher the likelihood that the strategy will yield positive results. Were country A and country B to establish great relations in the aftermath of the trade war so that l = ~∞, it would virtually always pay to adopt this strategy.

These estimates are of course impossible to come by because we can’t measure utility. Furthermore, figuring out the t and especially the l is extremely difficult because they change with every situation and the factors specific to it. However, the point of this exercise is to show that we can at least conceptually think along these lines.

Though this exercise has been studied extensively in game theory, the focus has been in the qualitative decisions of the players, neglecting the varying quantitative factors that determine the payoffs of each strategy. This has been the case, perhaps, due to the understandably difficult task of arriving at these quantities. No particular game relates directly to the exercise, although the Prisoner’s Dilemma is a close approximation due to its assumptions of limited knowledge actors and the supposed conclusion that pursuing self-interest leads to a worse outcome for the player. In our case, players (countries) have limited knowledge with respect to estimations and their pursuit of self-interest through “more favorable” terms of trade under protectionism leads to a utility loss. In cases where both countries correctly estimate that no benefit can be derived from adopting a strategy such as RP, a Nash equilibrium is achieved with a resulting utility cost OA.

The applicability of this exercise to real life, beyond armchair deliberation, is of course very limited. This shouldn’t dissuade us, however, from exploring conceptual avenues that can potentially provide solutions to lingering problems.

Kur faktet ndryshojnë

Economist John Maynard Keynes

Një herë dikush e kishte përqeshur ekonomistin e famshëm John Maynard Keynes sepse kishte ndryshuar mendje në një çështje. Keynes i ishte përgjigjur: “Kur ndryshojnë faktet, unë e ndryshoj qëndrimin. Çfarë bëni ju, zotëri?”

Reagimi i Keynesit vë në pah mundësinë që, edhe nëse ideologjia mbetet e njëjtë, faktet mbi të cilat ndërtohen premisat e saj mund të ndryshojnë. Një senator mund të jetë në favor të kufijve të hapur deri në momentin që e sheh se faktet kanë ndryshuar dhe tani (për shembull) imigrantët paraqesin rrezik të shtuar për sigurinë kombëtare.

Për më tepër, nuk është gjithmonë e mundur të zgjedhet vetëm ajo që është ideologjikisht ideale. Shembull, nëse një senator është ideologjikisht në favor të shkurtimeve buxhetore por dhe për sigurinë kombëtare, ai duhet ta sakrifikojë njëren kur para tij vendoset një ligj që nuk i bën dyjat.

Edhe në jetë të përditshme individët mund të zgjedhin vetëm në mes të opsioneve që ekzistojnë para tyre duke e gjykuar se cili i përputhet më së miri preferencave. Me fjalë më të thjeshta: ata duhet të zgjedhin të keqën më të vogël brenda mundësive.

Një situatë e tillë është krijuar sot në Kosovë në lidhje me ligjin për demarkacionin me Malin e Zi. Derisa në të kaluaren përkrahja për ligjin ishte e ulët, ekzistuan opsioni i votimit apo i refuzimit.

Por meqë në javët e fundit është krijuar një konsensus për votimin e tij në mes të pothuajse gjitha partive shqiptare, faktet kanë ndryshuar dhe opsioni i refuzimit nuk është më i mundur. Demarkacioni do të kalojë; vetëm se forma nuk është ende e qartë.

Tani para deputetëve të Kuvendit janë vetëm dy mundësi: 1) votimi me vota shqiptare, përfshirë ato të partisë së vetme shqiptare që e kundërshton (Vetëvendosje!), apo 2) votimi me vota të Listës Serbe.

Lista Serbe është parti e krijuar dhe dirigjuar nga Beogradi, qëllimi i së cilës është hendikepimi, sabotimi dhe shantazhimi i shtetit të Kosovës. Opsioni 2 nënkupton që Listës Serbe, dhe rrjedhimisht Beogradit, t’i bëhen favore të mëdha në dëm të vendit. Kurse opsioni 1, pavarsisht meritave apo dëmeve të demarkacionit, nënkupton që së paku dëme tjera mos t’i shtohen vendit.

Në një situatë të tillë, është e qartë se si duhet të veprojë një individ inteligjent dhe racional. Ai/ajo duhet të zgjedhë të keqën më të vogël në përputhje me ndryshimin e fakteve.

 

Pse është fuqia punëtore në Shqipëri kaq e pamotivuar?

shutterstock_54418777-681x454

Bardhyl Salihu

Çdo verë përballesh më këtë problem. Udhëton në Shqipëri me shpresë për një pushim të këndshëm por ndahesh i zhgënjyer. Jo me bukuritë e jashtëzakonshme që i ka falur natyra vendit, por me njeriun që i menaxhon ato. Rruga e Kombit është e copëtuar nga buxheti i plaçkitur, rrugët lokale të shkatërruara, infrastruktura e lënë në harresë.

Pasi arrin atje, që nga momenti i parë hasesh në shërbim apatik. Kamarieri sillet thuajse punon falas; madje edhe një vullnetar do të tregonte më shumë entuziazëm. Pa kulturë dhe pa skrupull, të jep vetëm minimumin e vëmendjes sa për t’u dukur qe është duke të dëgjuar, e pastaj e ngatërron krejtësisht porosinë, vonohet, dhe në fund tenton të mashtrojë për çmimet. Për asgjë nuk i behet vonë. Indiferenca është i vetmi shërbim që ai ta jep me efikasitet.

Nuk ka rendësi në cilën pjesë shkon. Në veri. Në jug. Në bregdet. Në thellësi të qyteteve. Është mendësi e përgjithshme, jo aksident i atij llojit kur përfundon në vendin e gabuar. Amullia është e shpërfaqur kënd-me-kënd vendit. Për ne shqiptarët e Kosovës që jemi mësuar me shërbim të jashtëzakonshëm kjo amulli bëhet edhe më evidente.

Dhe kështu nuk janë vetëm kamarierët: të gjitha profesionet që zhvillojnë çfarëdo aktiviteti ekonomik janë po aq të molisur dhe të pa interesuar.

Për ta shpjeguar këtë apati sigurisht nevojitet angazhimi i një trupi shkencëtaresh të përgatitur në fushat e sociologjisë, historisë, albanologjisë—dhe gjithsesi ekonomisë. Pse janë shqiptaret e Shqipërisë kaq apatik dhe fuqia e saj punëtore kaq e pamotivuar?

Mendoj që ekzistojnë së paku tri arsye. E para ka të bëj me numrin tejet të madh të bizneseve që janë krijuar, jo për t’i shërbyer konsumatorit, por për një qellim specifik kriminal: shpëlarjen e parave te pista. Në Shqipëri, siç dihet, ekziston një shkallë e lartë e krimit. Ky krim ka mbledhur shuma të jashtëzakonshme të parave nga aktivitetet e ndryshme si trafikimi i drogës. Rrjedhimisht, shumë biznese janë themeluar për t’i shpëlarë ato para në mënyrë qe kriminelet t’i përdorin në mënyrë të ligjshme. Këto biznese natyrisht nuk brengosen si t’i shërbejnë konsumatorit sepse synim për to nuk është fitimi nga konsumatorët por përmbushja e funksionit të tyre kriminal.

Arsyeja e dytë ka të bëj më shumë me të kaluarën e Shqipërisë. Më saktësisht, me sistemin ekonomik socialist. Në atë sistem nuk kishte ndërmarrje private që u shërbente konsumatorëve sepse çdo gjë private ishte e ndaluar (përveç biçikletave). Rrjedhimisht, as konkurrenca në mes të shërbimeve dhe ofertave nuk kishte si të ekzistonte. Shqiptari u lindte dhe rritej pranë detit por nuk kishte pare asnjëherë çfarë ishte turizmi. Ai detyrohej të punonte në kooperativë, jo me dëshirën e tij, por me detyrim. Në fund të ditës së gjatë të punës së lodhshme në kushte mizore, atij nuk i takonte produkti i punës së tij—siç pretendonte Marksi që socializmi do t’ia dhuronte. Atij i takonte vetëm ajo që komisarët i ndanin fshatit në mënyrë arbitrare, pavarësisht sa ishte rendimenti i punës së tij. Në këto rrethana të padrejta ku puna nuk shpërblehej sipas prodhimtarisë, çdo kush synonte të punonte sa më pak e t’i ikte punës sa më shumë. Për pasojë, vullneti për punë në përgjithësi ishte tepër i ulet. Ky nuk ishte dembelizëm për reagim racional i njeriut ndaj kushteve të pafavorshme për punë. Ndryshe nga rrethanat kur puna shpërblehet, në këto kushte ai që punonte më pak ishte i mençuri, jo ai qe rraskapitej për komisarët që kalonin kohën në zyrat e shtetit.

Natyrisht, socializmi në Shqipëri është zhdukur qe 25 vite, por ai ka e ka sunduar vendin për plotë 46 dhe pasojat e tij nuk mund të shlyhen aq lehtë. Mungesa e vullnetit për punë është relikt i atij sistemi pervers dhe mizor, vuajtjet e të cilit jehojnë edhe sot në Shqipëri.

Arsyeja e tretë ka të bëj me mendësinë e shqiptareve në përgjithësi. Historia shqiptare e letargjisë është plotësuar nga socializmi, por ajo ka rrënjë më të thella. Për këtë dua të ndajë vetëm një kronikë të shqiptarëve gjatë Luftës se Dytë Botërore, në fjalët e gjeneralit gjerman August Schmidhuber, e cila tingëllon po aq e vërtetë edhe në vitin 2017. Gjenerali kishte krijuar një divizion ushtarak me shqiptarë dhe kjo ishte përvoja e tij e hidhur: “Për shqiptarin, disiplina nënkupton kufizim të lirisë së tij, diçka që ai e kundërshton natyrshëm. Shqiptarët jetojnë lirshëm dhe në mëvetësi ashtu siç i ka krijuar natyra dhe bëjnë çka të duan. Ata kanë kohë. Nuk duan të luftojnë në formacione ushtarake por në çetat e tyre dhe nuk ka disiplinë apo rregull në to. Kur fillon të bie shi, shqiptari e braktisë postin e tij. Kur errësohet, ai e lë pozicionin dhe kthehet në fshat për një gotë raki. Pasi të ketë qenë në detyrë për 12 ditë, ai kthehet në shtëpi për 4-5 ditë, madje pa e pyetur udhëheqësin e çetës, dhe pastaj kthehet ose nuk kthehet. Nuk i pëlqejnë përgatitjet ushtarake apo ushtrimet në qitje. Aftësia e tij për të goditur saktë është një mit. Ajo që ai e adhuron më së shumti është thjeshtë të shtijë armën e tij në mënyrë të shfrenuar, mundësisht ulur prapa një barriere mbrojtëse. Madje edhe trupat shqiptare e ashtuquajtura të rregullta e bëjnë këtë, edhe pse nga ta ka mbetur vetëm një batalion. Uria e shqiptarit për shumë e më shumë municion nuk njeh kufij. Ai nuk e kupton dhe nuk dëshiron t’ia dijë për faktin që municioni prodhohet në uzinat gjermane nga femrat dhe vajzat, përderisa meshkujt e rinj të Shqipërisë sorollaten nëpër kafe apo përkulen me dembeli në këndet e tregjeve. Kuraja dhe heroizmi i shqiptarit është një mit tjetër. Një shqiptar mund të ndiqet anembanë globit pak-a-shumë me një mortajë të lehtë. Përderisa sulmojnë, ai shkon vetëm aq sa të gjejë diçka për të vjedhur apo plaçkitur. Pasi të ketë kapur një dhi, një plor apo rrotë të makinës së qepjes, për të lufta përfundon dhe ai shkon në shtëpi.”

Kjo kronikë e ashpër e gjeneralit për shqiptarët është e lidhur me përvojën e tij të luftës, por ajo flet në radhë të parë për karakterin e tyre dhe mënyrën si i qasen punës, çfarëdo qoftë ajo. Për një gjerman me etikë protestante të punës një apati e tillë molisëse është e pakuptueshme dhe e neveritshme.

Mungesa e disiplinës, organizimit dhe vullnetit për punë vërehen edhe sot në Shqipëri. Pa identifikuar këto probleme në strukturën e ndërmarrjeve fantome në shërbim të krimit, në mungesën e vullnetit për punë të trashëguar nga socializmi si dhe në defektet e karakterit të shqiptarit nuk mund të ketë përpjekje për tu shkëputur nga kjo apati pllakosëse.

Some conclusions from Brexit

  • Most people don’t know what they are talking about. Their interest on the topic started just as the referendum results were announced and their views show a lack of understanding of how EU institutions work and ignorance about the political, economic, legal and cultural consequences of leaving or staying.
  • While rational and constructive arguments were not scarce, both campaigns resorted to fear mongering and scare tactics.
  • This is because it works better than rational arguments, sadly. Most people were convinced by rhetoric and dogmas.
  • The worst of the two was the Remain campaign, however, who with the backing of Hollywood launched a barrage of strawmans trying to assassinate Leave’s character.
  • It’s hard to identify the benefits and costs of Britain leaving the EU.
  • Some benefits include: saving tons of money, avoiding burdensome and silly regulations, freedom to lower VAT, more flexibility with reforming employment laws, etc.
  • Some costs include: temporary but deep monetary and market disturbances, temporary business uncertainty, limited and costly access to the EU markets, severely reduced freedom of movement for people, long and arduous trade negotiations, multiple standard conformity, etc.
  • It’s even harder to tell if benefits outweigh the costs because not all factors can be quantified to be placed on a scale.
  • Benefits probably outweigh the costs because Britain will likely reinstate some good elements of EU (something close to the single market and freedom of movement for some Western European countries) while avoiding the negative aspects of EU.
  • A great deal also depends on how Britain uses this opportunity to reform itself. Just because the UK government won’t have a boss (75% of laws were made in Brussels), the people will. Will they get more personal and economic freedom or less?
  • Whatever happens, the doomsday scenario some people are fretting about is never going to happen. Remember, UK wasn’t born with the EU and its future relationship with it won’t be too different from that of Norway’s and Switzerland’s — who are doing just fine.
  • Leaving EU ≠ isolation. Britain didn’t leave to hide behind Iceland and never, ever see EU again. Britain will continue trading with EU, agreeing on common standards, working on securing peace and safety, etc.
  • This outcome will send a strong signal to EU that it needs to reform itself before it disintegrates. Hollande has already picked up the signal.
  • It’s amusing to watch how traditional enemies of free trade (i.e. Labour, SNP, Greens) campaigned to remain in EU by citing the single market as a benefit.
  • The Remain campaign quickly became a bandwagon for that class of people who think they hold the moral high ground and that everyone else is wrong (read hippy baristas, celebrities, Hollywood, pundits).
  • The Leave campaign faced a huge PR issue: it looks bad because it’s supported by idiots like LePenn, Trump, extreme right-wingers and Communists. Guilt by association.
  • It doesn’t mean the cause is wrong, though.
  • The primary motive behind the Leave campaign was anti-immigration. They see immigration as the cause of Britain’s most ills.
  • This view is almost completely wrong and an easy target for people of low mental faculty. Immigration has always been a scapegoat for problems it has nothing to do with and a thorn in the eurosceptic movement’s ideology.
  • Anti-immigration policies will hit Britain’s economy somewhat, depriving it of the flexible workforce foreigners provide. Remember, only NHS is staffed 26% by non-British doctors. Immigration is good for the economy, not bad, just like free trade is.
  • This doesn’t mean voting to leave was wrong because there are other good arguments for it (see above).
  • Yes, most votes for Leave came from the old and the uneducated but you can’t have it both ways: if you support democracy you must accept it.
  • It’s farcical to see people who swear by democracy blame UK for settling this through a popular referendum.
  • David Cameron is an example of how a politician should act when he/she loses an election or referendum.
  • No, Putin isn’t celebrating. Or if he is, he has no reasons to. First, EU is not a military alliance (it doesn’t have a common foreign policy, let alone defense). NATO is and nothing has changed there. Britain remains as committed as ever to opposing Russian aggression and defending the continent. Furthermore, if the assessment is correct that both Britain and EU will benefit from this cold shower, Russia will face an even stronger foe economically speaking.

Pasojat e zgjedhjeve në Amerikë për Kosovën

Ky artikull është botuar fillimisht në Sbunker me 11 mars 2016

Një gjë që e bën Amerikën të jashtëzakonshme është ndikimi i përhapur i zgjedhjeve të saj presidenciale. Si superfuqi ekonomike dhe ushtarake me mbi 800 baza anembanë globit, zgjedhjet amerikane kanë aq shumë pasoja për botën saqë është pothuajse e padrejtë që vetëm amerikanët votojnë në to.

Lidhshmëria politike e Kosovës me Amerikën është njëri prej shembujve më të spikatur të këtij ndikimi. Fati i kosovarit të zakonshëm do të përcaktohet më shumë nga ai që zgjidhet President në Amerikë sesa nga posti më i lartë politik në vend. Nëse si kosovarë nuk mund të votojmë në këto zgjedhje, së paku të mendojmë për pasojat e tyre tek ne dhe ta dimë se çka të presim. Continue reading “Pasojat e zgjedhjeve në Amerikë për Kosovën”

Rasti i Tajvanit: Pse mirëqenia nuk varet nga njohjet

Që nga shpallja e pavarësisë, Kosova ka qenë thuajse e tërbuar pas konsolidimit të shtetësisë me njohje ndërkombëtare. Nuk është çudi që “politika e jashtme” është tkurrur gati në funksionin e vetëm të shtimit të kësaj liste. Edhe marrëveshja e mirëpritur e MSA-së u kritikua për faktin që BE-ja nuk e gjykon statusin e shtetësisë së Kosovës.

Njohjet janë shumë të rëndësishme dhe të mirëseardhura dhe sa më shumë aq më mirë. Por në Kosovë kjo është shndërruar në obsesion i cili e ka larguar vëmendjen prej asaj që është edhe më e rëndësishme: vet mirëqenia e qytetarëve të Kosovës.

Continue reading “Rasti i Tajvanit: Pse mirëqenia nuk varet nga njohjet”

Mbi sistemin kreditor në vend

Sistemi kreditor në Kosovë është një temë e nxehtë për të cilën është shfaqur mllef i madh. Një spektër i madh i qytetarëve, ndërmarrësve dhe ekonomistëve i kanë gjykuar tepër të pafavorshme kushtet e kreditimit për shkak të perceptimit që normat e interesit janë të larta dhe kërkesat për kolateral shumë të rrepta.

Ky mllef i shprehur është i kuptueshëm, duke pasur parasysh rëndësinë vitale të kreditimit në mbështetjen dhe shtytjen e afarizmit, pa të cilin nuk mund të ketë punësim, zvogëlim të varfërisë dhe zhvillim ekonomik.

Continue reading “Mbi sistemin kreditor në vend”